W latach 2021–2024 system sprawdzania i oceny egzaminów maturalnych nie działał tak, jak powinien, przez co oceny z tych egzaminów nie zawsze były obiektywne i sprawiedliwe. Co piąty egzaminator Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej (OKE) w Poznaniu popełniał błędy merytoryczne w ocenie prac maturalnych, a od 10% do 18% egzaminujących popełniało błędy techniczne.

W OKE w Poznaniu 40% wniosków o weryfikację wyniku egzaminu maturalnego kończyło się jego podwyższeniem i koniecznością zmiany świadectwa dojrzałości. W całym kraju dotyczyło to 25% takich przypadków. Dla wielu maturzystów zaniżenie oceny mogło oznaczać straconą szansę na studia. Pomimo przygotowania organizacyjnego obu jednostek do realizacji ich zadań, podejmowane działania nie spowodowały wyeliminowania lub znacznego zminimalizowania występowania błędów w wynikach egzaminów. Zawiódł też system szkolenia egzaminatorów, który nie przygotował ich odpowiednio do prawidłowego sprawdzania i oceniania prac.

W CKE nie identyfikowano ryzyk w odniesieniu do nadzoru nad prawidłowością realizacji zadań z zakresu sprawdzania i oceniania egzaminów maturalnych przez OKE, ani do nadzoru nad realizacją zadań zapewniających porównywalność wyników egzaminów maturalnych. Natomiast w prowadzonym przez OKE w Poznaniu rejestrze ryzyk w każdym roku identyfikowane było ryzyko wystąpienia błędów merytorycznych lub technicznych popełnianych przez egzaminatorów w czasie sprawdzania i oceniania prac egzaminacyjnych. Poziom ryzyka określany był niezmiennie jako umiarkowany a przeciwdziałanie miało stanowić formę reakcji na ryzyko, jednak w praktyce podejmowane na tej podstawie działania nie ograniczały skutecznie skali i zakresu błędów w ocenianiu.

System szkolenia egzaminatorów do poprawki

System szkolenia egzaminatorów z zasad oceniania nie zapewniał ich wystarczającego przygotowania do prawidłowego sprawdzania i oceniania prac. Pomimo wprowadzonych procedur w latach 2021-2024 wzrastał odsetek egzaminatorów OKE w Poznaniu popełniających błędy merytoryczne przy ocenianiu zadań, ujawnione w wyniku weryfikacji na wniosek zdającego.

Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Poznaniu podejmowała działania w celu zapewnienia kadr do sprawdzania i oceniania prac egzaminacyjnych. Zawierano z egzaminatorami umowy określające zakres ich obowiązków oraz wysokość wynagrodzenia (egzaminatorzy nie są pracownikami okręgowych komisji egzaminacyjnych w rozumieniu Kodeksu pracy).

zobacz także

REKLAMA

W dniu poprzedzającym sprawdzanie prac OKE w Poznaniu organizowała przeszkolenie egzaminatorów, którego przedmiotem było stosowanie zasad oceniania rozwiązań zadań zawartych w arkuszach egzaminacyjnych z danego przedmiotu i w danym roku. Na zakończenie uczestnicy szkolenia, w ramach ćwiczenia kontrolnego, oceniali przykładowe rozwiązania. Wyniki tych ćwiczeń wykazały, że egzaminatorzy mieli trudności z prawidłowym stosowaniem reguł oceniania zadań z arkuszy maturalnych.

Na przykład w 2023 roku w dwóch zadaniach z biologii, będących elementem szkolenia, rozwiązania zostały błędnie ocenione przez 59% i 56% egzaminatorów. Rok później największe rozbieżności punktacji z oceną wzorcową miały miejsce w ocenie zadania z wiedzy o społeczeństwie – 26% i z języka angielskiego – 24%. Należy podkreślić, że już kolejnego dnia egzaminatorzy ci przystępowali do sprawdzania prac maturalnych według tych samych zasad oceniania.

Podwójna weryfikacja oceny 10% prac

W latach 2021-2024, w ramach bieżącego monitorowania jakości oceniania, co dziesiąty arkusz egzaminacyjny był ponownie sprawdzany podczas pracy egzaminatorów (w przypadku stwierdzenia błędu zmieniano wynik egzaminu). Mimo że mechanizm pozwalał na zidentyfikowanie i skorygowanie znacznej liczby błędnych ocen jeszcze przed ogłoszeniem wyników, nie wpłynęło to na zmniejszenie skali nieprawidłowo ocenionych prac, ujawnionych dopiero wskutek weryfikacji na wniosek zdających.

Aby ograniczyć skalę błędów podczas oceniania prac maturalnych, w każdym zespole wyznaczano egzaminatora-weryfikatora. Do jego zadań należało sprawdzenie i ocena prac wskazanych przez przewodniczącego zespołu egzaminatorów, które zostały już wcześniej sprawdzone i ocenione.

W latach 2021-2024 ponownemu sprawdzeniu przez egzaminatora-weryfikatora poddano nie więcej niż 10% wszystkich ocenionych wcześniej prac, co wynikało z procedur. Dodatkowo stosowano mechanizmy, które przy zachowaniu powyższego progu pozwalały na zwiększenie liczby prac poddanych przynajmniej częściowej weryfikacji poprzez wprowadzenie:

trzech rodzajów weryfikacji (wstępnej, bieżącej oraz technicznej);
możliwości sprawdzania przez egzaminatora-weryfikatora prac w całości bądź w zakresie wybranych zadań;
możliwości weryfikowania przez ekspertów OKE liczby punktów przed terminem wydania zdającym dokumentów.

Przyjęty próg weryfikacji pozwalał wprawdzie na ujawnienie i skorygowanie, jeszcze przed ogłoszeniem wyników egzaminów, przynajmniej części błędów popełnianych przez egzaminatorów, jednak nie spowodował zmniejszenia skali i zakresu nieprawidłowych ocen.

W OKE w Poznaniu w wyniku weryfikacji co dziesiątej pracy ocenionej przez egzaminatora stwierdzono błędy w ocenie skutkujące koniecznością korekty wyniku egzaminu z biologii nawet w 54% sprawdzanych ponownie prac – z geografii w 27% a z chemii w 26%.

W Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu liczba egzaminatorów, którzy popełnili błędy techniczne skutkujące nieprawidłową oceną prac w latach 2021-2024 wynosiła: 411, 391, 630 i 322, co stanowiło od 10% do 18% wszystkich egzaminatorów oceniających prace.

Matury ogólnopolskie – co czwarta praca nieprawidłowo oceniona

W latach 2021-2024 (dane za 2024 r. obejmują okres od stycznia do listopada) prawie dwukrotnie wzrosła liczba wniosków o wgląd do pracy maturalnej (z 32 tys. do 53 tys.) oraz wniosków o weryfikację sumy punktów (z 9 tys. do 16 tys.). W tym okresie liczba zdających egzamin zmniejszyła się z 360 do 308 tys. osób.

W wyniku weryfikacji na wniosek zdających stwierdzono, że co czwarta praca w skali kraju została nieprawidłowo oceniona i konieczna była wymiana świadectwa dojrzałości. Liczba takich prac wynosiła w latach 2021 – 2024 odpowiednio: 2 309, 2 637, 3 878 i 3 457. Warto zaznaczyć, że dane o błędach dotyczą tylko prac ponownie sprawdzanych, tj. około 1% wszystkich prac z różnych przedmiotów. Może to oznaczać, że faktyczna skala nieujawnionych błędów w wynikach egzaminów jest o wiele większa.

Najwięcej ujawnionych błędów, powodujących podwyższenie wyniku o ponad 20 punktów dotyczyła 52 prac, w większości z języka polskiego (30 prac). Oznaczało to zmianę wyniku egzaminu na świadectwie dojrzałości nawet o 50 punktów procentowych. Spośród dokonanych zmian sumy punktów najwięcej dotyczyło egzaminu z biologii (758, 656, 913 i 781 prac), chemii (372, 462, 676, 651) i języka polskiego (514, 660, 986, 807).

Pomimo tak dużej skali błędów, blisko 98% ankietowanych egzaminatorów twierdziło, że ocenianie zadań z arkuszy egzaminacyjnych nie sprawiało im trudności merytorycznych, a zdaniem 90% zasady oceniania zadań były zrozumiałe, jednoznaczne i łatwe do interpretacji i stosowania.

Pomimo skokowego wzrostu zainteresowania uzyskaniem wglądu do prac egzaminacyjnych (z 32 tys. do 53 tys.) Dyrektor CKE nie ustalił zasad umożliwiających zapewnienie uzyskania wglądu jak największej liczbie zainteresowanych w optymalnym terminie. Nie zobowiązał również dyrektorów OKE do usprawnienia procesu udostępniania prac. Tymczasem data wglądu do pracy ma kluczowe znaczenie dla zdającego, ponieważ rozpoczyna bieg ustawowych terminów obowiązujących w procedurze weryfikacji sumy punktów i odwołania od wyniku tej weryfikacji w sytuacji, gdy zdający kwestionuje uzyskaną ocenę.

W latach 2021-2024 wydatki na funkcjonowanie systemu egzaminów maturalnych wzrosły z 75,5 mln zł przez 79,9 mln zł, 84 mln zł do 105,7 mln zł, w tym wydatki dotyczące samego procesu sprawdzania i oceniania prac kształtowały się odpowiednio: 61,5 mln zł, 65,4 mln zł, 70,2 mln zł i 87,3 mln zł. Największe kwoty wydatkowano na wynagrodzenia egzaminatorów – w kolejnych latach było to 54,2 mln zł, 56,7 mln zł, 59,8 mln zł i 77 mln zł. Pozostałe wydatki dotyczące sprawdzania i oceniania prac maturalnych obejmowały między innymi wynajem pomieszczeń czy wsparcie administracyjne. Liczba arkuszy maturalnych do sprawdzenia zmalała natomiast w tym okresie z 1,7 mln do 1,3 mln.

Wysokie i rosnące koszty utrzymania systemu egzaminów zewnętrznych wskazują na konieczność sprawdzenia jego efektywności, rozumianej jako zapewnienie rzetelnych, sprawiedliwych i obiektywnych wyników egzaminów maturalnych. Tymczasem do jakości oceniania matur zgłaszano uzasadnione uwagi i zastrzeżenia, które stały się powodem przeprowadzenia przez NIK kontroli. Jej wyniki wykazały, że w latach 2021-2024 sytuacja nie uległa poprawie, co więcej – systematycznie się pogarszała. Nie pomogło nawet podniesienie w 2024 roku wynagrodzenia egzaminatorom o 30%, choć ponad połowa ankietowanych egzaminatorów wskazywała, że to właśnie niskie stawki wynagrodzenia mają wpływ na jakość oceniania.

Wnioski

Do Dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej:

o wzmocnienie nadzoru nad realizacją zadań dotyczących sprawdzania i oceniania egzaminów maturalnych przez okręgowe komisje egzaminacyjne, w tym zwiększenie skuteczności eliminowania błędów w ocenianiu prac przed ogłoszeniem wyników egzaminów.

Do Dyrektora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu:

o prowadzenie rzetelnej analizy ryzyk związanych z procesem sprawdzania i oceniania prac egzaminacyjnych, w szczególności w zakresie ich poziomu oraz podjęcia działań zmierzających do skutecznego ograniczenia skali i zakresu błędów popełnianych przez egzaminatorów w OKE w Poznaniu.

Źródło: NIK. Fot. ARC PAP

NIK: Matury ogólnopolskie – co czwarta praca nieprawidłowo oceniona