Śląskie kopalnie węgla kamiennego, zrzucając do rzek zasolone wody w latach 2020-2023, nie łamały przepisów, ale nie ograniczały też negatywnych skutków tych działań na środowisko. Kontrola przeprowadzona przez NIK pokazała, że na podstawie uzyskanych pozwoleń zakłady górnicze mogły wprowadzać do rzek wody o dowolnie wysokich stężeniach chlorków i siarczanów, czyli bez odsalania czy podejmowania innych działań służących ochronie środowiska wodnego.

Skontrolowane spółki nie miały jednak żadnej motywacji do inwestowania w proekologiczne rozwiązania, odsalanie wody kopalnianej jest bowiem kosztowne, a opłaty za jej zrzucanie bardzo niskie. Efekt był taki, że w okresie objętym kontrolą średnie zasolenie całości zrzucanych przez śląskie kopalnie wód było większe niż przeciętne zasolenie wód Bałtyku.

Odwadnianie zakładów górniczych jest konieczne w procesie wydobywania węgla kamiennego, problemem jest jakość wód odprowadzanych do rzek przez kopalnie. Im głębiej sięgają wyrobiska, tym wyższe jest zasolenie tzw. wód dołowych mierzone głównie stężeniem chlorków i siarczanów. Mocno zasolone wody kopalniane podwyższają zasolenie rzek, co negatywnie wpływa na ich ekosystemy i jakość wody; może prowadzić do zakłócenia tych ekosystemów, a w skrajnych przypadkach do ich całkowitego zniszczenia.

To właśnie z wysokim poziomem zasolenia Odry wiązano głównie zakwit tzw. złotych alg, który był przyczyną zatrucia rzeki w 2022 r.

zobacz także

REKLAMA

Na odprowadzanie do rzek wód kopalnianych, które zgodnie z przepisami są ściekami, zakłady górnicze muszą uzyskać pozwolenia wodnoprawne.

Tymczasem w 64% skontrolowanych przez NIK pozwoleń przedsięwzięcia te określono nieprecyzyjnie, a w 36% w ogóle ich nie sformułowano, co utrudniało późniejsze kontrole, a w razie stwierdzenia nieprawidłowości cofnięcie lub ograniczenie pozwolenia bez wypłaty odszkodowania.

Brak ograniczeń w zrzucie solanek lub ich nieprzestrzeganie, zwłaszcza w okresach niskiego stanu wód w rzekach, może doprowadzić do kolejnych katastrof ekologicznych. Konieczne jest zatem monitorowanie w sposób ciągły ilości i jakości tych wód, a także stanu rzek poniżej i powyżej miejsc zrzutów. Określony w większości pozwoleń obowiązek pomiarów jakości ścieków tylko raz na dwa miesiące jest dalece niewystarczający.

NIK już w 1999 r. informowała o odprowadzanych do zlewni Odry i Wisły bardzo wysokich ładunkach soli, które mają negatywny wpływ na wody powierzchniowe. Najnowsza kontrola pokazała, że po ponad dwóch dekadach niewiele się zmieniło. Tym razem poddano jej:

Spółki węglowe wprowadzające do rzek solanki pochodzące z większości śląskich kopalń węgla kamiennego:

Jastrzębską Spółkę Węglową S.A. z siedzibą w Jastrzębiu Zdroju (JSW),
Spółkę Restrukturyzacji Kopalń S.A. z siedzibą w Bytomiu (SRK),
Polską Grupę Górniczą S.A. z siedzibą w Katowicach (PGG),

organy Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie:

Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej (RZGW) w Gliwicach,
Zarząd Zlewni (ZZ) w Katowicach,
Zarząd Zlewni (ZZ) w Gliwicach,

a także Przedsiębiorstwo Gospodarki Wodnej i Rekultywacji S.A. (PGWiR) z siedzibą w Jastrzębiu Zdroju oraz Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska (WIOŚ) w Katowicach. Okres objęty kontrolą to lata 2020-2023.

REKLAMA

W latach 2020-2023 obowiązywało 67 pozwoleń wodnoprawnych na zrzuty zasolonych wód kopalnianych. Spośród nich 34 wydały jeszcze przed 2018 r. samorządy, pozostałe Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, które powstało przed siedmioma laty.

NIK ma także zastrzeżenia do prowadzonej przez organy Wód Polskich weryfikacji wniosków o wydanie pozwoleń wodnoprawnych.

W latach 2020–2023 kopalnie węgla kamiennego z terenu województwa śląskiego zrzuciły do tamtejszych rzek ponad 733,5 mln m³słonych wód – na obszarze dorzecza Odry ok. 264,5 mln m³, na obszarze dorzecza Wisły – blisko 469 mln m³. Wraz z wodami kopalnianymi do rzek trafiło 5,91 mln ton soli (chlorków i siarczanów), czyli ok. 1,5 mln ton rocznie.

W latach 2020–2023 wysokość opłat zmiennych za wprowadzanie wód kopalnianych do rzek w województwie śląskim wynosiła w sumie od ponad 63,6 mln zł do niemal 69,7 mln zł rocznie. W przypadku opłat stałych w sumie od ponad 1,1 mln zł do niemal 747 tys. zł.

W związku z wynikami kontroli NIK złożyła wnioski do premiera, Ministra Infrastruktury oraz do organów Wód Polskich

Wnioski de lege ferenda do Ministra Infrastruktury:

o podjęcie działań legislacyjnych w celu wprowadzenia do ustawy Prawo wodne zmian motywujących do wdrażania rozwiązań chroniących zasoby wodne poprzez:

zmianę art. 277 ust. 3 Prawa wodnego w zakresie wprowadzenia współczynnika różnicującego opłaty, wyłącznie w przypadku korzystania z systemów retencyjno-dozujących pozwalających na wstrzymanie wprowadzania do wód powierzchniowych wód pochodzących z odwodnienia zakładów górniczych przez okres nie krótszy niż co najmniej 30 następujących po sobie dni;
uchylenie art. 277 ust. 4 Prawa wodnego wprowadzającego współczynnik różnicujący jednostkową stawkę opłaty za usługę wodną w zakresie, o którym mowa w art. 277 ust. 2 pkt 2 lit. f ww. ustawy, z tytułu oczyszczania lub podczyszczania wód pochodzących z odwodnienia zakładów górniczych, zawierających chlorki i siarczany w systemie oczyszczania lub podczyszczania ścieków zasolonych;

o określenie w aktualizacji, o której mowa w art. 318 ust. 5 Prawa wodnego, planów gospodarowania wodami na obszarze dorzecza Odry i Wisły, przyjmowanych w drodze rozporządzeń ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej, na podstawie art. 321 Prawa wodnego, referencyjnej wartości przewodności elektrolitycznej właściwej w 20˚C dla JCWP, do których odprowadzane są wody pochodzące z odwodnienia zakładów górniczych, umożliwiającej ocenę, czy nie zachodzi dalsze pogorszenie stanu wód.

Wniosek de lege ferenda do Prezesa Rady Ministrów:

o uwzględnienie w rozporządzeniu Rady Ministrów w sprawie programu badań statystycznych statystyki publicznej na kolejne lata obowiązku przekazywania Agencji Rozwoju Przemysłu S.A. Oddział w Katowicach sprawozdań G-09.10 o skutkach środowiskowych działalności górnictwa węgla kamiennego – w zakresie ilości wprowadzanych do wód powierzchniowych zasolonych wód pochodzących z odwadniania zakładów górniczych oraz ładunków zanieczyszczeń – przez wszystkie podmioty – niezależnie od prowadzonej przez nie działalności gospodarczej zaklasyfikowanej według PKD do określonych grup.

Wnioski systemowe do organów Wód Polskich:

m.in. w zakresie podejmowania działań służących gospodarowaniu wodami z poszanowaniem zasady zrównoważonego rozwoju, w tym np.:

wymaganie od wnioskujących o wydanie pozwolenia wodnoprawnego przedstawienia i udokumentowania realizacji przedsięwzięć i działań ograniczających negatywne oddziaływanie na środowisko,
dokonywanie oceny wpływu działalności objętej pozwoleniami na środowisko wodne,
dokumentowanie zaistnienia okoliczności i spełnienia przesłanek, dopuszczających zrzut do rzek wód kopalnianych o ponadnormatywnych stężeniach soli.

Źródło: NIK

NIK: Śląskie kopalnie szkodzą rzekomo zgodnie z pozwoleniami